Polska bez polityki architektonicznej. Branża chce zmian w planowaniu przestrzeni i przepisach

Polska pozostaje jednym z nielicznych państw Unii Europejskiej, które nie posiadają oficjalnej polityki architektonicznej. Środowisko architektów od lat wskazuje, że brak takiego dokumentu utrudnia planowanie przestrzenne, ochronę zabytków oraz prowadzenie inwestycji. Sytuacja ma się jednak zmienić. Ministerstwo Rozwoju i Technologii powołało pod koniec 2025 roku specjalny zespół doradczy, którego zadaniem jest opracowanie pierwszej w historii Polityki Architektonicznej Państwa. Dokument ma wyznaczyć kierunki dotyczące architektury, urbanistyki i jakości przestrzeni publicznej.

Potrzebne są wspólne standardy

Przedstawiciele branży podkreślają, że polityka architektoniczna ma uporządkować przepisy wpływające na sposób projektowania miast i budynków. Chodzi nie tylko o kwestie estetyczne, ale także funkcjonalność, ochronę dziedzictwa, dostępność i jakość życia mieszkańców. Architekci zwracają uwagę, że dziś wiele regulacji jest rozproszonych pomiędzy różnymi resortami i instytucjami. Brakuje jednego spójnego kierunku, który koordynowałby działania dotyczące przestrzeni publicznej. Według zapowiedzi nowa polityka ma obejmować m.in. standardy projektowania budynków, rozwój ekologicznego budownictwa, zasady gospodarowania przestrzenią oraz ochronę zabytków.

Problemy z modernizacją zabytków

Jednym z największych wyzwań pozostaje dostosowanie historycznych budynków do współczesnych wymogów technicznych. W Polsce do rejestru wpisanych jest około 90 tys. zabytków nieruchomych, w tym kamienice, obiekty przemysłowe i historyczne układy urbanistyczne.

Wielu architektów podkreśla, że obecne przepisy często utrudniają rewitalizację takich obiektów. Problemem bywa pogodzenie wymagań technicznych z koniecznością zachowania historycznego charakteru budynku. Dotyczy to m.in. kwestii parkingów, dostępności czy nowoczesnych instalacji technicznych.

Planowanie przestrzenne nadal problemem

Jednym z najczęściej krytykowanych obszarów pozostaje planowanie przestrzenne. Według danych Najwyższej Izby Kontroli miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego obejmują tylko część powierzchni kraju. Na terenach bez planów inwestycje często realizowane są na podstawie decyzji o warunkach zabudowy. Eksperci wskazują, że prowadzi to do chaotycznej zabudowy, rozlewania się miast oraz wzrostu kosztów infrastruktury.

Architekci podkreślają, że pojedyncze dobrze zaprojektowane budynki nie wystarczą, jeśli całe otoczenie pozostaje niespójne urbanistycznie.

Kongres Architektury Polskiej o przyszłości branży

Tematy związane z jakością przestrzeni i zmianami legislacyjnymi będą jednym z głównych wątków Kongresu Architektury Polskiej, który odbędzie się 14–15 maja w Muzeum Historii Polski w Warszawie. W wydarzeniu udział wezmą przedstawiciele środowiska architektów, urbaniści, eksperci oraz przedstawiciele administracji publicznej.

Program kongresu obejmuje dyskusje dotyczące planowania przestrzennego, mieszkalnictwa, ochrony dziedzictwa, transformacji energetycznej oraz wpływu architektury na zdrowie i codzienne życie mieszkańców. Organizatorzy podkreślają, że celem jest nie tylko rozmowa o estetyce budynków, ale także o jakości przestrzeni jako dobra wspólnego.

Polska architektura coraz bardziej doceniana

Mimo problemów systemowych polskie projekty coraz częściej zdobywają uznanie za granicą. Realizacje z Polski regularnie trafiają do finałów prestiżowych europejskich konkursów architektonicznych, w tym Nagrody Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe. W ostatnich latach wyróżniano m.in. projekty rewitalizacji przestrzeni publicznych, budynki mieszkaniowe oraz obiekty edukacyjne i kulturalne. Przedstawiciele branży podkreślają również rosnący poziom wykonawstwa i rozwój polskich pracowni projektowych, które coraz częściej współpracują z międzynarodowymi partnerami.

Architektura ma wpływ na codzienne życie

Eksperci zwracają uwagę, że architektura nie dotyczy wyłącznie wyglądu budynków. Odpowiednio zaprojektowana przestrzeń wpływa na komfort życia, zdrowie psychiczne, bezpieczeństwo oraz relacje społeczne. Dlatego w ramach kongresu zaplanowano także wydarzenia skierowane do mieszkańców, w tym spacery miejskie, wystawy i działania edukacyjne. Środowisko architektów liczy, że przygotowanie państwowej polityki architektonicznej stanie się początkiem szerszych zmian w sposobie projektowania i zarządzania przestrzenią w Polsce.

Przeczytaj też: Architektura kompleksu budynków Ithra – saudyjskiego centrum kulturalnego